Jaskra stanowi jedną z najpoważniejszych chorób okulistycznych. Może – zwłaszcza nieleczona – prowadzić do nieodwracalnej utraty widzenia w wyniku zaniku nerwu wzrokowego. W związku z tym tak ważne jest wczesne wykrycie, a także rozpoznanie typu schorzenia, ponieważ determinuje ono strategię terapeutyczną.
Jakie są rodzaje jaskry i czym się od siebie różnią?
Jaskra nie jest pojedynczą jednostką chorobową, lecz heterogenną grupą schorzeń, których wspólnym mianownikiem jest postępująca neuropatia nerwu wzrokowego, prowadząca do charakterystycznych ubytków w polu widzenia [1].
Zgodnie z klasyfikacją Europejskiego Towarzystwa Jaskrowego (ang. European Glaucoma Society, EGS) oraz Polskiego Towarzystwa Okulistycznego (PTO), podstawowy podział obejmuje:
- jaskrę pierwotną otwartego kąta;
- jaskrę normalnego ciśnienia;
- jaskrę wtórną otwartego kąta;
- jaskrę zamkniętego kąta [2,3].
Jaskra pozostaje jedną z najczęstszych przyczyn nieodwracalnej ślepoty na świecie [4]. Nowoczesne podejście kliniczne, stosowane w wyspecjalizowanych ośrodkach, takich jak Klinika Okulistyczna Jasne Błonia, koncentruje się na wczesnej diagnostyce i indywidualizacji terapii.
Należy podkreślić, że jaskra nie jest chorobą uleczalną, jednak jej progresję można skutecznie spowolnić lub zatrzymać poprzez odpowiednie leczenie i systematyczną kontrolę.
Jaskra pierwotna i wtórna
Jaskra pierwotna ma charakter idiopatyczny, co oznacza brak uchwytnej, jednoznacznej przyczyny wywołującej chorobę. W jej patogenezie dominują czynniki genetyczne, anatomiczne oraz zaburzenia regulacji ciśnienia wewnątrzgałkowego. Szacuje się, że ok. 3,5 proc. światowej populacji między 40. a 80. rokiem życia doświadcza tego schorzenia [5].
Jaskra wtórna rozwija się natomiast w wyniku procesu chorobowego lub czynnika zewnętrznego, w tym:
- urazu gałki ocznej,
- stanów zapalnych,
- stosowania kortykosteroidów,
- chorób ogólnoustrojowych, np. cukrzycy oraz nadciśnienia tętniczego krwi [6].
Zasadniczą różnicą między jaskrą pierwotną a wtórną jest możliwość identyfikacji i potencjalnego usunięcia przyczyny tej drugiej, co ma istotne znaczenie terapeutyczne i wpływa na rokowanie.
Jaskra pierwotna otwartego kąta
To najczęstsza postać jaskry w populacji europejskiej, a zgodnie z danymi Światowej Organizacji Zdrowia (ang. World Health Organisation, WHO) na całym świecie z jej powodu niewidomych jest ok. 3.5 mln osób [7]. W jej przebiegu dochodzi do zaburzeń morfologicznych tarczy nerwu wzrokowego i stopniowej utraty włókien nerwowych budujących siatkówkę [8].
Do głównych czynników ryzyka jaskry pierwotnej otwartego kąta należą:
- wiek powyżej 50 lat;
- dodatni wywiad rodzinny;
- podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe;
- krótkowzroczność;
- choroby naczyniowe [1].
Przebieg schorzenia jest podstępny, ponieważ początkowo rozwija się bez objawów. Wraz z postępem choroby dochodzi do stopniowego zawężenia pola widzenia, a w zaawansowanym stadium do uszkodzenia i postępującego zaniku nerwu wzrokowego, co prowadzi do nieodwracalnej utraty wzroku [1].
Istnieje również postać jaskry normalnego ciśnienia, w której uszkodzenie nerwu wzrokowego pojawia się pomimo prawidłowych wartości ciśnienia w gałce ocznej.
Najczęstszymi pacjentami z jaskrą pierwotną są osoby po 50. roku życia, u których choroba często zostaje wykryta przypadkowo, niestety w zaawansowanym stadium.
Jaskra zamkniętego kąta przesączania
Mechanizm tej postaci jaskry obejmuje uwarunkowania anatomiczne i dochodzi w niej do zamknięcia kąta przesączania przez tęczówkę, co uniemożliwia odpływ cieczy wodnistej. To z kolei jest czynnikiem powodującym gwałtowny wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego [9].
Czynnikami predysponującymi do rozwoju jaskry zamkniętego kąta przesączania są:
- płytka komora przednia;
- nadwzroczność;
- starszy wiek;
- płeć żeńska [9].
Warto pamiętać, że ostry atak jaskry jest stanem nagłym, objawiającym się przede wszystkim silnym bólem głowy i ucha, znacznym pogorszeniem widzenia, nudnościami i wymiotami, obecnością tęczowych obwódek wokół świateł, a także zaczerwienieniem oka [10].
Postać przewlekła przebiega mniej gwałtownie, jednak prowadzi do równie poważnego uszkodzenia nerwu wzrokowego, często bez wyraźnych symptomów.
Jaskra wrodzona
Jaskra wrodzona wynika z nieprawidłowego rozwoju struktur kąta przesączania. W zależności od wieku wyróżnia się jaskrę wrodzoną pierwotną (do ok. 2. roku życia), jaskrę wrodzoną o późnym początku (tzw. jaskrę dziecięcą), a także jaskrę wrodzoną późną (młodzieńczą) [11].
Charakterystycznymi objawami, istotnymi z perspektywy rodziców są:
- powiększenie gałki ocznej;
- światłowstręt;
- łzawienie;
- mrużenie powiek [11, 12].
Choroba rozwija się często z zespołami wad wrodzonych, takimi jak zespół Axenfelda-Riegera, zespół Sturge’a-Webera i – rzadziej – zespół Marfana.
Jaskra barwnikowa
Jaskra barwnikowa rozwija się w wyniku uwalniania pigmentu z tylnej powierzchni tęczówki, który zatyka struktury odpływu cieczy wodnistej. Typowy profil pacjenta to młody dorosły, częściej mężczyzna, ze zdiagnozowaną krótkowzrocznością [13].
Objawy jaskry barwnikowej mogą obejmować:
- okresowe zamglenie widzenia;
- widzenie efektu halo wokół świateł;
- epizodyczne wzrosty ciśnienia wewnątrzgałkowego [13].
Przebieg choroby jest zmienny, od łagodnego po agresywny.
Na czym polega leczenie jaskry w zależności od jej rodzaju?
Podstawowym celem leczenia jaskry jest obniżenie ciśnienia wewnątrzgałkowego do poziomu bezpiecznego dla nerwu wzrokowego oraz zmniejszenie ryzyka powikłań, w tym całkowitej ślepoty.
Pierwszą linią leczenia we wszystkich rodzajach jaskry jest farmakoterapia. Obejmuje ona analogi prostaglandyn, beta-blokery, inhibitory anhydrazy węglanowej, a także agonistów receptorów alfa-2 [1].
Leczenie laserowe stosuje się w zależności od typu jaskry:
- trabekuloplastyka laserowa – głównie w jaskrze otwartego kąta;
- irydotomia laserowa – w jaskrze zamkniętego kąta.
Leczenie chirurgiczne jaskry zazwyczaj polega na przeprowadzeniu trabekulektomii, operacji niepenetrujących lub zastosowaniu implantów drenujących.
Wybór metody zależy od zaawansowania choroby i odpowiedzi na leczenie zachowawcze. Nowoczesne ośrodki, takie jak klinika Jasne Błonia, oferują kompleksowe podejście, łączące diagnostykę obrazową, leczenie farmakologiczne i zaawansowane procedury zabiegowe.
Niezależnie od rodzaju jaskry, leczenie ma charakter dożywotni i wymaga regularnych kontroli w naszej poradni okulistycznej w Łodzi. Tylko systematyczne monitorowanie pozwala skutecznie zapobiegać progresji choroby i zachować funkcję widzenia.
Bibliografia
- Weinreb RN, Leung CK, Crowston JG, Medeiros FA, Friedman DS, Wiggs JL, Martin KR. Primary open-angle glaucoma. Nat Rev Dis Primers. 2016 Sep 22;2:16067. doi: 10.1038/nrdp.2016.67. PMID: 27654570.
- Polskie Towarzystwo Okulistyczne. (2025). Wytyczne diagnostyki i leczenia jaskry (aktualizacja 2022) – Polskie Towarzystwo Okulistyczne. [online] Available at: https://pto.com.pl/wytyczne-pto/wytyczne-diagnostyki-i-leczenia-jaskry-aktualizacja-2022/ [Accessed 28 Apr. 2026].
- Eugs. (2025). European Glaucoma Society. [online] Available at: https://www.eugs.org/ [Accessed 26 May 2025].
- Tham YC, Li X, Wong TY, Quigley HA, Aung T, Cheng CY. Global prevalence of glaucoma and projections of glaucoma burden through 2040: a systematic review and meta-analysis. Ophthalmology. 2014 Nov;121(11):2081-90. doi: 10.1016/j.ophtha.2014.05.013. Epub 2014 Jun 26. PMID: 24974815.
- Reis TF, Paula JS, Furtado JM. Primary glaucomas in adults: Epidemiology and public health-A review. Clin Exp Ophthalmol. 2022 Mar;50(2):128-142. doi: 10.1111/ceo.14040. Epub 2022 Jan 26. PMID: 35037725.
- Jonas JB, Aung T, Bourne RR, Bron AM, Ritch R, Panda-Jonas S. Glaucoma. Lancet. 2017 Nov 11;390(10108):2183-2193. doi: 10.1016/S0140-6736(17)31469-1. Epub 2017 May 31. PMID: 28577860.
- https://www.czytelniamedyczna.pl/2800,jaskra-pierwotna-otwartego-kata-i-zwyrodnienie-plamki-zwiazane-z-wiekiem-jako-gl.html [dostęp 28.04.2026].
- Podyplomie.pl. (2019). Okulistyka po Dyplomie – Jaskra pierwotna otwartego kąta – aktualne wytyczne postę… [online] Available at: https://podyplomie.pl/okulistyka/33116 [Accessed 28 Apr. 2026].
- https://www.czytelniamedyczna.pl/5897,pierwotne-zamkniecie-kata-przesaczania-pzk-i-jaskra-pierwotnie-zamknietego-kata.html [dostęp 28.04.2026].
- Www.mp.pl. (2026). Jaskra zamkniętego kąta przesączania (ostry atak jaskry). [online] Available at: https://www.mp.pl/okulistyka/okulistyka-dla-nieokulistow/artykuly/129064 [Accessed 28 Apr. 2026].
- https://www.termedia.pl/Jaskra-u-dzieci-i-mlodziezy,8,706,0,1.html [dostęp 28.04.2026].
- aapos.org. (n.d.). Glaucoma in Children – American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus. [online] Available at: https://aapos.org/glossary/glaucoma-in-children.
- Bibliotekanauki.pl. (2026). Available at: https://bibliotekanauki.pl/articles/1929211 [Accessed 28 Apr. 2026].
